ترمی که گذشت درس کپیرایت را داشتم. جلسه اول وقتی مایکل با لبخند گفت مادرش وکیل کپیرایت است مشتاقانه پرسیدم آیا مامانش حاضرست بیاید سر کلاسمان بعنوان مدرس مهمان صحبت کند. جلسه بعد موافقت مادرش را اعلام کرد و با ایمیل رسما دعوتش کردم. اینهم یکی از الطاف الهی بود. وکلا معمولا سرشان شلوغ است و اینکه بیایند سر کلاس دانشگاه به رایگان اطلاعاتشان را در اختیار بگذارند احتمال بسیار کمی دارد. اما وقتی پای فرزند در میان باشد مادرها مشتاقانه وقت میگذارند. بسیار جلسه مفیدی بود. مارگارت ارائه پرانرژی و جذابی داشت. اسلایدهای پاورپوینتش بسیار ساده و فقط شامل متن بودند. گفت اصلا از تصویر استفاده نکرده چون به دردسر کپي رایت نمیارزیده. دانشجوها هم با توجه و دقتشان و سوالات بسیاری که پرسیدند جلسه را پرشور کردند. جلسه که تمام شد به قهوهای دعوتش کردم و یک بسته گز هم هدیه دادم که اندکی از زحمتش را جبران کنم.
در ذیل برخی سناریوهای واقعی از نقض کپیرایت را که گفت آوردهام و مطالب دیگری که برای خودم جالب بود:
وقتی «فقط یک تصویر» به یک درس ۲۰ هزار دلاری تبدیل شد
یک مشاور سفر در ملبورن در حال طراحی وبسایت خود بود. مثل خیلیها، برای زیباتر کردن صفحه در اینترنت به دنبال یک تصویر مناسب گشت. یک عکس عالی پیدا کرد: ساحلی آرام در هاوایی. آن را دانلود کرد و در سایتش گذاشت. همین یک تصمیم ساده، به یک پرونده حقوقی پرهزینه تبدیل شد.
عکاسی که آن تصویر را گرفته بود، یک عکاس حرفهای استوک در ایالات متحده بود و درآمدش از طریق صدور مجوز استفاده از عکسها تأمین میشد. وقتی متوجه شد تصویرش بدون اجازه استفاده شده، در استرالیا اقدام قانونی کرد. در ابتدا، این موضوع میتوانست بهسادگی حل شود: یک عذرخواهی، حذف تصویر، و پرداخت هزینه مجوز.
اما هیچکدام از اینها اتفاق نیفتاد. مشاور سفر شکایت را نادیده گرفت. تصویر را حذف نکرد. پاسخ مناسبی نداد—و حتی در دادگاه هم حاضر نشد.
در حالی که هزینه معمول مجوز این تصویر حدود ۱۸۵۰ دلار آمریکا بود، دادگاه بسیار فراتر رفت. او به پرداخت ۱۲٬۵۰۰ دلار خسارت اضافی و ۹٬۵۰۰ دلار هزینه دادرسی محکوم شد. همه اینها فقط برای یک تصویری که از اینترنت برداشته شده بود.
«هیچکس متوجه نمیشود»… اما میشوند
بسیاری تصور میکنند اگر محتوا در اینترنت وجود دارد، کسی متوجه استفاده مجدد آن نمیشود. این فرض روزبهروز نادرستتر میشود.
امروزه شرکتهایی وجود دارند که کل مدل کسبوکارشان بر پایه یافتن استفادههای غیرمجاز از آثار دارای کپیرایت در اینترنت است. یکی از شناختهشدهترین آنها PicRights است. این شرکتها با استفاده از فناوری جستجوی معکوس تصویر، وبسایتها را اسکن میکنند تا ببینند تصاویر کجا بدون مجوز استفاده شدهاند. وقتی موردی پیدا کنند، از طرف صاحب اثر، نامه رسمی مطالبه ارسال میکنند.
به همین دلیل استفاده از تصاویر تصادفی اینترنت—بهویژه در وبسایتهای عمومی—ریسکبرانگیز است. مهم نیست استفاده کوچک، غیرعمدی یا صرفاً تزئینی باشد. بهمحض انتشار، تصویر قابل شناسایی، ردیابی و پیگیری قانونی است.
ماجرای دستور شکلاتی که کپیرایت نداشت
یک صاحب کسبوکار کوچک که شکلات تولید میکرد، نامهای دریافت کرد که او را به نقض کپیرایت متهم میکرد. ادعا این بود که او از یک دستور پخت متعلق به شخص دیگری استفاده کرده است. این ادعا از نظر حقوقی قابل دفاع نبود و به جایی نرسید. چون کپیرایت از «دستور پخت» به معنای عمل آشپزی محافظت نمیکند. شما مجاز هستید دستورها را دنبال کنید، غذا بپزید و نتیجه را بازتولید کنید. آنچه تحت حمایت کپیرایت است، «نحوه بیان» دستور—یعنی متن نوشتهشده—است، نه خود عمل پختوپز.
چطور پای تابلوهای هشدار کپیرایت به کتابخانهها باز شد
تابلوهای هشدار کپیرایت کنار دستگاههای کپی و اسکنر تصادفی نصب نشدهاند. این تابلوها نتیجه یک پرونده در دیوان عالی استرالیا در دهه ۱۹۷۰ هستند که دانشگاه نیو ساوت ولز در آن درگیر بود. در این پرونده، یک فارغالتحصیل (نه حتی دانشجوی فعلی) بدون اجازه، بخشهایی از کتابها را کپی کرده بود. سؤال حقوقی این نبود که آیا او نقض کپیرایت کرده—بلکه این بود که آیا کتابخانه این نقض را «اجازه داده» است یا نه.
بهطور شگفتآوری، دادگاه گفت بله.
چرا؟ چون کتابخانه اقدامات کافی برای جلوگیری از این کار انجام نداده بود. تابلوی هشدار اشتباه بود—به بخش نادرستی از قانون اشاره میکرد—و نظارت هم کافی نبود. پیامد این حکم بسیار گسترده بود. دانشگاهها و کتابخانههای سراسر استرالیا ناگهان با ریسک حقوقی مواجه شدند.
نتیجه چه شد؟ تصویب قوانین جدیدی که به کتابخانهها اجازه میدهد از خود محافظت کنند—اما فقط در صورتی که اطلاعیههای کپیرایت صحیح و رسمی را کنار دستگاههای کپی نصب کنند. این تابلوها صرفاً تزئینی نیستند؛ آنها سپرهای قانونی هستند.
وقتی کار خودتان بدون اجازه همهجا پخش میشود
نقض کپیرایت همیشه پر سر و صدا یا عمدی نیست. گاهی آرام، جهانی، و عجیب آشناست.
یک وکیل مالکیت فکری، نمودار سادهای درباره انواع حقوق مالکیت فکری طراحی کرد و آن را در وبسایتش منتشر کرد. با گذشت زمان، همان تصویر در جاهای مختلف ظاهر شد:
- در صفحه فیسبوک یک وکیل مالکیت فکری در مغولستان
- در اسلایدهای دانشگاهی در هند
- در وبسایتهای علمی در استرالیا
- و حتی در سایتهای فروش جعلی که وانمود میکردند تصویر را میتوان روی لباس چاپ کرد
ایده کلی نمودار منحصربهفرد نبود—بسیاری مفاهیم مشابهی را ترسیم کردهاند. اما خود طراحی خاص و دقیق آن اصیل بود و بنابراین تحت حمایت کپیرایت قرار داشت. برخی استفادهها ممکن بود تحت استثناهای قانونی قرار بگیرند. برخی دیگر تقریباً قطعاً نقض محسوب میشدند. و در بسیاری موارد، این کپیبرداریها از مرز کشورها عبور کرده و وارد حوزههای قضایی با قوانین متفاوت شده بودند. این داستان بهخوبی چالش مدرن کپیرایت را نشان میدهد: محتوا سریعتر از اجازه حرکت میکند، و وقتی پای اینترنت وسط باشد، اجرای قانون پیچیدهتر میشود.
نکته مشترک در تمام این داستانها: در تمام این نمونههای واقعی، یک الگو دیده میشود:
مشکلات کپیرایت معمولاً با نیت بد شروع نمیشوند—اما وقتی نادیده گرفته شوند یا بهدرستی درک نشوند، بهسرعت تشدید میشوند.
برای کتابداران، آموزشدهندگان و تولیدکنندگان محتوا، این داستانها مثالهای آموزشی قدرتمندی هستند. آنها نشان میدهند چرا آگاهی از کپیرایت مهم است، چرا «در اینترنت بودن» یک دفاع محسوب نمیشود، و چرا رعایت گامهای ساده (مثل دریافت مجوز مناسب و استفاده از اطلاعیههای صحیح) تفاوت واقعی ایجاد میکند.
مریم صرافزاده، متولد دزفول هستم. کتابدار بودهام. عضو هیأت علمی دانشگاه خلیج فارس و دانشگاه تهران بودهام و حال در این طرف کره زمین، معلم زبان و کتابداری شدهام. این وبلاگ برای سهیم کردن دیگران در دانستهها و تجربیات و مدیریت دانش شخصی ایجاد شده است.