کرونا و دسترسی آزاد به اطلاعات علمی

حتما بارها شده است که بعنوان پژوهشگر یا دانشجوی تحصیلات تکمیلی دنبال مقالاتی درباره موضوع مورد پژوهش خود بوده‌اید ولی بدلیل پولی بودن آن مقالات و اینکه دانشگاهتان اشتراک آن مجلات و پایگاه‌های اطلاعاتی را ندارد نتوانسته‌اید به مقالات دسترسی یابید. اشتراک پایگاه‌های اطلاعات علمی نظیر ساینس دایرکت و اسکوپوس و پروکوئست و ...بسیار گرانست و بسیاری از دانشگاه‌های کشور استطاعت مالی برای اشتراک آنها را ندارند.

بودجه‏‌های پژوهشی را معمولا دولت‏ها تأمین می‏کنند و بیشترین پژوهش را نیز مراکز پژوهشی دولتی انجام می‏دهند. پژوهشگران نتایج پژوهش‏هایشان را در قالب مقاله‏‌های علمی برای انتشار به مجله‏‌ها می‏فرستند، بدون اینکه توقع مالی داشته باشند، فرآیند داوری نیز به رایگان انجام می‏شود؛ اما بعد از اینکه مقاله را یک ناشر تجاری منتشر می‏کند، دسترسی به آن حتی برای کسانی که برای تولید آن مقاله تلاش کرده‏‌اند، تنها در قبال پرداخت هزینه امکان‏پذیر می‏شود. بعبارتی ناشران تجاری علم را حبس کرده‌اند.

 این مسئله باعث اعتراض دانشگاه‏ها شد که چرا مقاله‏‌هایی که از طریق بودجه دانشگاه‏ها، با استفاده از اساتید و دانشجویان و با امکاناتی که کتابخانه‏‌ها و آزمایشگاه‏های آن‏ها فراهم کرده‏اند، تولید شده است را باید از ناشران با قیمتی گزاف خریداری کنند؟ بدنبال این اعتراضات جنبش دسترسی آزاد ایجاد شد که خود از زیر مجموعه های مفاهیم علم باز است.

جنبش دسترسی آزاد با هدف در دسترس قرار دادن رایگان و آزاد مقالات علمی در سال ۲۰۰۲ مطرح شد. مجلات و مقالات دسترسی آزاد بسیاری پس از آن ایجاد شدند. با دسترسی آزاد همه میتوانند خواننده مقالات علمی باشند و حتی افراد غیردانشگاهی هم که دسترسی به پایگاه‌های اطلاعات علمی ندارند می‌توانند از نتایج تحقیقات علمی استفاده کنند. بطور مثال مادری که فرزندش از یک بیماری نادر رنج میبرد نیز می‌تواند در جریان آخرین پژوهشهای علمی مرتبط با آن بیماری قرار گیرد.

حالا همه‌گیری جهانی کرونا، توجه به دسترسی آزاد را بیشتر کرده است چرا که برای مبارزه با این بیماری همه دانشمندان جهان باید نتایج پژوهشهای خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند تا سریعتر به نتیجه برسند. در اکتبر ۲۰۲۰، یونسکو  دسترسی آزاد به پژوهشهای مرتبط با کرونا را برای سریعتر رسیدن به واکسن تشویق کرد.  در ۲۷ اکتبر نیز یونسکو، سازمان ملل و سازمان بهداشت جهانی فراخوان علم باز دادند و حال پایگاه اطلاعاتی تازه تأسیس کورد ۱۹ حاوی بیش از ۲۸۰ هزار مقاله دسترسی آزاد با موضوع کووید است.

کشورهای اروپایی اقبال بیشتری به دسترسی آزاد نشان داده‌اند. سامانه دانش آزاد که توسط دانشگاه کرتین استرالیا ایجاد شده است وضعیت دسترسی آزاد را در کشورهای مختلف دنیا رصد میکند نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۹ بیش از نیمی از آثار علمی در انگلیس، سوئد و فرانسه بصورت دسترسی آزاد منتشر شده‌اند.

دسترسی آزاد برای کشور ما که بدلایل تحریم و مشکلات مالی از علم روز دنیا محروم است موهبت بزرگی است.

استفاده از خرد و پتانسیل هم‌محله‌ای‌ها با شبکه‌های اجتماعی

به توصیه کتابدار کتابخانه عمومی محل، عضو گروه کارمای محلمان در فیسبوک شدم. این را بگویم  که برعکس ایران که استفاده از فیسبوک بخاطر فیلتر بودنش تقریبا منسوخ شده است در اینجا بشدت کاربرد دارد و بخصوص برای تشکیل گروهها از آن استفاده می‌شود. روزی نیست که از دیدن پیامهای ردوبدل شده در این گروه کارما و استفاده از توان و خرد جمعی به وجد نیایم. خرید و فروش در این گروه ممنوع است اما تا دلت بخواهد پست‌های مربوط به اهدای رایگان وسایل اضافه خانه و  کتاب‌، لباس‌هایی که کوچک شده‌اند برای بچه‌هایشان، بلیط کنسرتی که به اشتباه اضافه خریداری شده است یا پاکت چای که خریداری شده اما طعمش موردپسند نیست، هست.

سوالات هم بخش بزرگی از پست‌های این گروه است. سوالاتی از نوع راهنمایی برای انتخاب مکانیک خوب، رستوران خوب، دکتر خوب، مربی رانندگی خوب و .... درخواست کمک هم زیاد مطرح می‌شود. از کسی که برای مادر پیرش دنبال مجلات قدیمی است تا کسی که در خانه قرنطینه شده و نیاز دارد کسی خریدهایش را انجام بدهد یا مادری که برای فرزندش دنبال فیلم‌های خوب سینمایی است. گاه هم پست‌های بامزه‌ای هست. مثلا یکی نوشته بود که قبلا پیرمردی لبنانی را که خیلی خوش مشرب است و لباسهای خاصی مدل هنرپیشه‌های قدیمی می‌پوشد همیشه در خیابان اصلی محل میدیده و با هم سلام علیک گرمی داشتند اما مدتهاست که دیگر او را ‌ندیده است و نگرانش است. بعد برادرزاده همان پیرمرد کامنت میگذارد که عموی منست و حالش خوب است و صد کامنت دیگر راجع به آن پیرمرد و خاطراتی که از او داشته‌اند. مثلا آقایی که نوشته بود وقتی دبیرستانی بوده آن پیرمرده برای او و دوستش خوراکی میخریده. 

اخبار محلی هم دسته دیگری از پست‌هاست. مثلا چرا دیشب آنقدر صدای هلیکوپتر میآمد؟ چرا برق قطع شد؟ یا درباره سوپرمارکتی که جدیدا در محل باز شده نظر می‌دهند. گاه نیز درباره حیواناتی که گم شده‌اند اطلاعیه می‌دهند و ...

نمیدانم با توجه به کاهش سرمایه اجتماعی در ایران و درگیری مردم با مشکلات معیشتی و اقتصادی که انگیزه‌ای برای یاری به دیگران نمی‌گذارد، آیا تشکیل چنین گروه‌هایی در ایران هم می‌تواند کارساز باشد و گره‌گشایی کند؟ 

پی‌نوشت: مورچه‌ها امانمان را بریده بودند. کارمان شده بود مورچه‌کشی. سم و خیار و دارچین و هر رهنمود دیگری که در اینترنت دیدم را هم امتحان کردم نتیجه نداد. صبح‌ها با استرس برمی‌خواستم که این بار مورچه‌ها سر از کجای خانه درآورده‌اند. تا اینکه در واتساپ استتوس کردیم که با مورچه‌ها چه کنیم؟ رهنمودهای مختلفی رسید اما یکیش واقعا نتیجه داد. یک نفر نوشته بود که مورچه‌ها از بوی همدیگر مسیر را دنبال می‌کنند و باید با یک پارچه خیس محل ترددشان را تمیز کنید که بو برود. همین کار را کردم و تمام شد. توصیه یک نفر دیگر هم بامزه بود:

دوست عزیزم راستش شاید بنظرت خنده دار بیاد  اما من این مشکل و داشتم ، تو پنتریمون پر شده بود از مورچه که هر چی تمیز میکردیم بازم میومدن. یه دفعه یاد یک کلیپ افتادم که یک اقایی با شوخی سر مورچه ها داد میزد اوناهم پراکنده میشدن از طرفی تو قرآن هم سوره نمل مورچه ها به هم میگن زودتر بریم که سپاه حضرت سلیمان لگد کوبمون نکنه !!! خب منم تصمیم گرفتم با مورچه هامون حرف بزنم و بهشون گفتم من اصلا دوست ندارم روی شما سم بریزم لطفا از حریم خونه من برید بیرون 😉سه بار اینکار و کردم در کمال ناباوری خونه کلا از مورچه پاک شده 😀امتحان کنید بی ضرره

خلاصه بگم که این پیام‌رسان‌ها هم میتونن در خدمت استفاده از خرد جمعی باشن

از نابلدی‌ها

پرسشنامه‌ای فرستاده است با ۱۲۳ سوال! آخر کدام استادی است که زمان داشته باشد برای پاسخگویی به این پرسشنامه طویل

سوال اول پرسشنامه آدرس ایمیل را خواسته است و سوال ستاره دار هم هست که یعنی حتما باید جواب داد. اینهمه گفته‌اند و نوشته‌اند که محرمانگی پرسشنامه در دریافت پاسخ‌های صادقانه نقش مهمی دارد و باز هم شاهد چنین پرسشنامه‌هایی هستیم.

یکی دیگر خواسته که پرسشنامه‌اش را بررسی کنم که می‌بینم و نظرم را ایمیل می‌کنم برایش. در جواب پرسیده که چرا پاسخ نداده‌ام. می‌گویم مگر برای بررسی نفرستاده بودید؟ ضمنا من که جزو جامعه مورد مطالعه شما نیستم که پاسخم بدردتان بخورد. می‌گوید آخر بقیه استادان پاسخ داده‌اند!