حتما بارها شده است که بعنوان پژوهشگر یا دانشجوی تحصیلات تکمیلی دنبال مقالاتی درباره موضوع مورد پژوهش خود بوده‌اید ولی بدلیل پولی بودن آن مقالات و اینکه دانشگاهتان اشتراک آن مجلات و پایگاه‌های اطلاعاتی را ندارد نتوانسته‌اید به مقالات دسترسی یابید. اشتراک پایگاه‌های اطلاعات علمی نظیر ساینس دایرکت و اسکوپوس و پروکوئست و ...بسیار گرانست و بسیاری از دانشگاه‌های کشور استطاعت مالی برای اشتراک آنها را ندارند.

بودجه‏‌های پژوهشی را معمولا دولت‏ها تأمین می‏کنند و بیشترین پژوهش را نیز مراکز پژوهشی دولتی انجام می‏دهند. پژوهشگران نتایج پژوهش‏هایشان را در قالب مقاله‏‌های علمی برای انتشار به مجله‏‌ها می‏فرستند، بدون اینکه توقع مالی داشته باشند، فرآیند داوری نیز به رایگان انجام می‏شود؛ اما بعد از اینکه مقاله را یک ناشر تجاری منتشر می‏کند، دسترسی به آن حتی برای کسانی که برای تولید آن مقاله تلاش کرده‏‌اند، تنها در قبال پرداخت هزینه امکان‏پذیر می‏شود. بعبارتی ناشران تجاری علم را حبس کرده‌اند.

 این مسئله باعث اعتراض دانشگاه‏ها شد که چرا مقاله‏‌هایی که از طریق بودجه دانشگاه‏ها، با استفاده از اساتید و دانشجویان و با امکاناتی که کتابخانه‏‌ها و آزمایشگاه‏های آن‏ها فراهم کرده‏اند، تولید شده است را باید از ناشران با قیمتی گزاف خریداری کنند؟ بدنبال این اعتراضات جنبش دسترسی آزاد ایجاد شد که خود از زیر مجموعه های مفاهیم علم باز است.

جنبش دسترسی آزاد با هدف در دسترس قرار دادن رایگان و آزاد مقالات علمی در سال ۲۰۰۲ مطرح شد. مجلات و مقالات دسترسی آزاد بسیاری پس از آن ایجاد شدند. با دسترسی آزاد همه میتوانند خواننده مقالات علمی باشند و حتی افراد غیردانشگاهی هم که دسترسی به پایگاه‌های اطلاعات علمی ندارند می‌توانند از نتایج تحقیقات علمی استفاده کنند. بطور مثال مادری که فرزندش از یک بیماری نادر رنج میبرد نیز می‌تواند در جریان آخرین پژوهشهای علمی مرتبط با آن بیماری قرار گیرد.

حالا همه‌گیری جهانی کرونا، توجه به دسترسی آزاد را بیشتر کرده است چرا که برای مبارزه با این بیماری همه دانشمندان جهان باید نتایج پژوهشهای خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند تا سریعتر به نتیجه برسند. در اکتبر ۲۰۲۰، یونسکو  دسترسی آزاد به پژوهشهای مرتبط با کرونا را برای سریعتر رسیدن به واکسن تشویق کرد.  در ۲۷ اکتبر نیز یونسکو، سازمان ملل و سازمان بهداشت جهانی فراخوان علم باز دادند و حال پایگاه اطلاعاتی تازه تأسیس کورد ۱۹ حاوی بیش از ۲۸۰ هزار مقاله دسترسی آزاد با موضوع کووید است.

کشورهای اروپایی اقبال بیشتری به دسترسی آزاد نشان داده‌اند. سامانه دانش آزاد که توسط دانشگاه کرتین استرالیا ایجاد شده است وضعیت دسترسی آزاد را در کشورهای مختلف دنیا رصد میکند نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۹ بیش از نیمی از آثار علمی در انگلیس، سوئد و فرانسه بصورت دسترسی آزاد منتشر شده‌اند.

دسترسی آزاد برای کشور ما که بدلایل تحریم و مشکلات مالی از علم روز دنیا محروم است موهبت بزرگی است.