ارزش کتابخانه را چطور می‌شود اندازه گرفت؟

چطور می‌شود ثابت کرد کودکی که عصرهای تابستان را میان قفسه‌های کتابخانه گذرانده، در بزرگسالی شهروند مسئول‌تری شده است؟ چطور می‌شود نشان داد نوجوانی که در کتابخانه به مطالعه علاقه‌مند شده، بعدها کمتر در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار گرفته است؟ یا چگونه می‌توان سهم کتابخانه را در آرامش روانی فردی که هر هفته برای فرار از تنهایی به آنجا پناه می‌برد، محاسبه کرد؟

سال‌هاست که کتابخانه‌ها مجبورند برای تأمین بودجه بجنگند. اگر یک کارخانه ساخته شود، می‌توان تعداد محصولات تولیدشده را شمرد. اگر جاده‌ای ساخته شود، می‌توان زمان سفر را اندازه گرفت. اما کتابخانه چه؟ مشکل اینجاست که کتابخانه‌ها نهادهای زودبازده نیستند. اثر آن‌ها در طول سال‌ها و گاهی دهه‌ها آشکار می‌شود. به همین دلیل، در نگاه بسیاری از سیاست‌گذاران و مدیران مالی، کتابخانه‌ها اغلب فقط مصرف‌کننده بودجه به نظر می‌رسند؛ ساختمان‌هایی که هزینه دارند اما سود مالی مستقیمی تولید نمی‌کنند.

در کنفرانس سیدنی متوجه عدد و رقم های جالبی در اسلایدهای سخنرانان شدم که مثلا استفاده از کتابخانه‌ها سبب شده که سلامت روان جامعه سه رتبه افزایش پیدا کند.

کنجکاو شدم که این داده‌ها از کجا می‌آیند. جست‌وجو مرا به سازمانی استرالیایی به نام Culture Counts رساند که اتفاقا حضور فعالی در نمایشگاه جنبی کنفرانس داشت؛ نهادی که دقیقاً برای پاسخ به همین مسئله شکل گرفته است: چگونه می‌توان اثرات فرهنگی و اجتماعی نهادهایی مانند کتابخانه‌ها، موزه‌ها، جشنواره‌ها و برنامه‌های هنری را اندازه‌گیری کرد؟

Culture Counts یه پلتفرم ارزیابی است که به کتابخانه‌ها کمک می‌کند با استفاده از داده و بازخورد کاربران، تأثیر واقعی خدماتشان را روی جامعه اندازه‌گیری کنند، عملکردشان را بهبود بدهند و ارزششان را به تصمیم‌گیران نشان بدهند.

معمولا کتابخانه‌ها برای اثبات ارزش خود تعداد کتاب‌های امانت‌گرفته‌شده، مراجعات حضوری یا جست‌وجوهای پایگاه‌های اطلاعاتی را می‌شمرند چون برای پرسش‌هایی مهم‌تر نظیر کتابخانه چه تغییری در زندگی مردم ایجاد کرده؟ آیا مراجعه‌کننده احساس تنهایی کمتری می‌کند؟ آیا کتابخانه عادت به خواندن را در کودک ایجاد کرده است؟ ابزاری وجود نداشته. حالا ابزارهایی مانند Culture Counts تلاش می‌کنند این دستاوردهای نامرئی را نیز قابل اندازه‌گیری کنند.

ادامه نوشته

کتابخانه برای کودکان با نیازهای ویژه هم هست

زنى كه يسرِسه‌چرخه سوارش را هُل مى داد، با ديدن ما، بچه‌اش را از روى سه چرخه قابيد و بغل كرد و بعد از رد شدن‌مان بچه را دوباره روى سه چرخه كَذاشت...دختربچه اى از دور آمد و روبه رویمان ايستاد...كَفت «خاله، بچه‌ات ديوونه اى چيزيه؟» بدون اين كه فكر كنم، در لحظه، انگار كه از قبل آماده باشم، با صداى بلند كَفتم «اين حرف بديه، ديگه نگى ها. اين بجه اوتيسم داره. تكرار كن، بگو اوتيسم.» دخترك بادهان بازى كه دورش چرب بود و خرده‌هاى چيپس بهش حسبيده بود نكَاهم كرد. اين بار آرام تر گفتم «يه بار بگو اوتيسم.» دخترك تكرار كرد «اوتيسم.»

اما من مطمئن نبودم دوباره كي مى توانم پسرك رابه پارك بياورم. پارك هيج وقت جاى ما نبود، مثل مدرسه، كتابخانه، باشكَاه، سينما وهزار جاى ديگر. (بریده‌ای از کتاب ما ایوب نبودیم)

سناریویی دیگر:

یک مادر با دختر سه‌ساله‌اش جلوی در کتابخانه می‌ایستد. دختر حساسیت حسی دارد. صداها، نورها، جمعیت. مادر نمی‌داند آیا محیط کتابخانه برای دخترش مناسب است و دختر نمیداند در کتابخانه چه چیزی در انتظارش است. و هر دو دوباره به خانه برمی‌گردند. چیزی که بیش‌فعال‌ها، اوتیسمی‌ها و سندرم داونی‌ها هم ممکن است تجربه کرده باشند.
این تجارب ناخوشایند‌ بارها و بارها نه تنها در ایران که سرتاسر دنیا تکرار شده — تا وقتی که Plumtree تصمیم گرفت آن را تغییر دهد.
Plumtree یک سازمان غیرانتفاعی در سیدنی است که سال‌هاست با کودکان دارای تأخیر رشدی یا معلولیت و خانواده‌هایشان کار می‌کند. اما یک روز یک پرسش ساده مطرح شد: کتابخانه‌ها که برای همه هستند — چرا «همه» شامل این کودکان نمی‌شود؟

جواب در یک نظرسنجی از والدین پیدا شد. خانواده‌هایی که از تجربه‌هایشان در کتابخانه گفتند. از نگاه‌های عجیب. از برنامه‌هایی که برای فرزندشان طراحی نشده بود. از کتابدارانی که دلشان می‌خواست کمک کنند اما نمی‌دانستند چطور.

پروژه‌ای که از یک نظرسنجی شروع شد

Libraries as Community Connectors — این اسم پروژه‌ای است که NDIS آن را تأمین مالی کرد و Plumtree آن را زندگی بخشید. یک همکاری واقعی بین خانواده‌ها و کارکنان کتابخانه، نه از بالا به پایین، بلکه از دل تجربه‌های زیسته.
کتابداران توسط Peer Workers منتور می‌شوند — کسانی که خودشان والد کودک دارای معلولیت هستند.
یک دوره جامع رایگان برای کتابداران و همه آنهایی که در ارتباط با این کودکان هستند هم ایجاد کرده‌اند تا آموزش بدهند چطور ارتباط بگیرند.
خانواده‌ها و کتابداران با هم منابع می‌سازند. نه اینکه یک متخصص از بیرون بیاید و بگوید چه کار کنید.
کتاب‌ها، پادکست‌ها و ویدیوهای کودک‌محور درباره معلولیت در دسترس همه اعضا قرار گرفته است برای اینکه کودکان خودشان را در قفسه‌ها ببینند.

یک کتاب برای ۱٬۴۳۱ کتابخانه

شاید ملموس‌ترین خروجی پروژه، یک کتاب تصویری باشد. Our Library نوشته و تصویرگری Donna Rawlins
داستان Suzy، کتابداری که برنامه‌هایی می‌سازد برای خانواده‌های چندفرهنگی و کودکان با همه توانایی‌ها. کتابی که به رایگان به ۱٬۴۳۱ کتابخانه در سراسر استرالیا فرستاده شد — تا هر کودکی بتواند خودش را در صفحاتش پیدا کند.
کتابخانه‌ها فضاهای بی‌طرفی هستند که همه اعضای جامعه را به گرمی می‌پذیرند. اما «همه» یعنی واقعاً همه — و برای رسیدن به آن، باید عمداً تلاش کرد.
— Bianca Luks، مسئول کتابخانه کودکان و نوجوانان، City of Canterbury Bankstown

یک نکته که اغلب فراموش می‌شود: شمول فقط به نفع کودکان دارای معلولیت نیست. وقتی یک کودک «معمولی» کنار یک کودک دارای معلولیت storytime می‌رود، چیزی یاد می‌گیرد که در هیچ کتاب درسی نمی‌شود آموخت — که دنیا از آدم‌های متفاوت ساخته شده، و این تفاوت قشنگ است.

برای خانواده‌هایی که اغلب منزوی هستند، کتابخانه می‌تواند اولین جایی باشد که احساس می‌کنند بخشی از جامعه‌اند.
آن مادر و پسرش که سر در کتابخانه ایستاده بودند — شاید دفعه بعد کتابداری باشد که می‌داند چطور سلام کند. شاید یک Social Story منتشرشده روی وبسایت باشد که پسر را آماده کرده. شاید یک گوشه آرام در کتابخانه طراحی شده باشد که برای حواس او امن است.

Plumtree نشان داده که این تغییرها ممکن است. و کتابخانه‌ها، با کمی آموزش و اراده، می‌توانند همان چیزی باشند که همیشه ادعایش را داشته‌اند: خانه همه.

Australia Reads

تحقیقات اخیر نشان می‌دهد حدود یک‌چهارم استرالیایی‌ها در طول یک سال حتی یک کتاب هم نمی‌خوانند. از طرف دیگر، پژوهش دانشگاه دیکن نشان داده نزدیک به ۲۹ درصد دانش‌آموزان در اوقات فراغت خود هیچ ارتباطی با کتاب‌خوانی ندارند.
در عصری که کودکان و نوجوانان ساعت‌های طولانی را میان شبکه‌های اجتماعی و ویدئوهای کوتاه می‌گذرانند، این آمار برای بسیاری از فعالان فرهنگی و آموزشی زنگ خطر محسوب می‌شود چرا که ثابت شده است که بحران کتاب‌نخواندن فقط یک مسئله فرهنگی ساده نیست؛ بلکه موضوعی مرتبط با آموزش، سلامت روان، انسجام اجتماعی و حتی آینده دموکراسی است.
شاید دقیقاً به همین دلیل باشد که سازمانی مثل Australia Reads شکل گرفته؛ حرکتی که می‌خواهد کتاب‌خوانی را دوباره به بخشی زنده از زندگی روزمره مردم تبدیل کند.

Australia Reads در ابتدا، در سال ۲۰۱۹، به‌عنوان یک ابتکار مشترک در صنعت کتاب آغاز شد؛ اما در سال ۲۰۲۶ رسماً به یک سازمان غیرانتفاعی مستقل تبدیل شد.
این سازمان ناشران، کتابخانه‌ها، نویسندگان، آموزگاران و کتابفروشان را دور یک میز جمع کرده تا برای یک هدف مشترک همکاری کنند:
اینکه استرالیا دوباره کشوری کتابخوان‌تر شود.
فعالیت‌های این سازمان بر چهار محور اصلی متمرکز است:
پژوهش‌های مبتنی بر داده، مشاوره به دولت‌ها برای سیاست‌گذاری فرهنگی، تولید منابع آموزشی برای صنعت کتاب و راه‌اندازی کمپین‌های عمومی درباره فواید کتاب‌خوانی.

در واقع، Australia Reads تلاش می‌کند کاری کند که کتاب‌خوانی فقط «علاقه شخصی بعضی آدم‌ها» نباشد، بلکه به عنوان بخشی ضروری از سلامت فرهنگی جامعه شناخته شود؛ درست مثل ورزش، آموزش یا سلامت عمومی.

یکی از جذاب‌ترین پروژه‌های جدید این سازمان، برنامه LitUp است؛
در این برنامه، نویسندگان و تصویرگران با مدارس و کتابخانه‌ها همکاری می‌کنند تا کودکان و نوجوانان بتوانند از نزدیک با خالقان کتاب‌ها ملاقات کنند، درباره داستان‌ها گفت‌وگو کنند و ادبیات را به شکلی زنده تجربه کنند.

نکته مهم اینجاست که LitUp تمرکز ویژه‌ای بر مناطق دورتر و کم‌برخوردار دارد؛ جاهایی که معمولاً کمتر به رویدادهای فرهنگی و ادبی دسترسی دارند. شرکت‌کنندگان در این برنامه نه‌تنها بودجه و پشتیبانی اجرایی دریافت می‌کنند، بلکه به شبکه‌ای از فعالان فرهنگی و آموزشی متصل می‌شوند.

حضور پررنگ Australia Reads در کنفرانس ALIA 2026 سیدنی هم نشان داد که کتابخانه‌ها و این سازمان حالا بیش از هر زمان دیگری در کنار هم قرار گرفته‌اند.
سخنرانی افتتاحیه کنفرانس توسط پروفسور Larissa Behrendt AO — استاد دانشگاه UTS و از زنان برجسته بومی استرالیا — بر نقش کتابخانه‌ها در انسجام اجتماعی، روایت‌گری فرهنگی و آینده کتاب‌خوانی تمرکز داشت.

شاید مهم‌ترین نکته درباره Australia Reads این باشد که این سازمان فقط از «خواندن کتاب» دفاع نمی‌کند؛ بلکه از چیزی بزرگ‌تر حرف می‌زند:
حق دسترسی همه مردم به داستان‌ها، تخیل، دانش و گفت‌وگو.

در دورانی که توجه انسان‌ها هر روز کوتاه‌تر و فضای آنلاین شلوغ‌تر می‌شود، Australia Reads یادآوری می‌کند که کتاب‌خوانی هنوز هم می‌تواند راهی باشد برای اینکه آدم‌ها دوباره عمیق‌تر فکر کنند، بهتر همدیگر را بفهمند و ارتباط واقعی‌تری با جهان اطرافشان بسازند.

هر ماه یک کتاب رایگان با Dolly Parton's imagination library

یکی از ابتکارات کتابخانه حسینیه ارشاد که از بهترین کتابخانه‌های عمومی ایران است این بود (و امیدوارم همچنان باشد) که نوزادان تازه متولد شده را به عضویت کتابخانه درمیآوردند و کارت عضویت را همراه چند کتاب هدیه برایشان ارسال می‌کردند. من هم برای برخی بچه‌های فامیل همین کار را کردم. بعنوان کادوی تولد از کتاب هدهد کتاب سفارش میدادم و به آدرس خانه نوزاد تازه متولد شده میفرستادم. والدین هم ذوق میکردند که نوزادشان هنوز هیچی نشده هویت دارد و به اسمش بسته پستی میآید.

در روایتی مشابه تصور کنید یک روز معمولی. پستچی زنگ می‌زند. کودک سه‌ساله‌ای در استرالیا می‌دود سمت در. یک بسته است. برای او. به اسم خودش. قبل از آنکه بتواند بخواند، یک کتاب دارد.
روی پاکت، اسم خودش نوشته شده و داخلش داستانی تازه منتظر اوست.
این دقیقاً همان جادویی است که Dolly Parton’s Imagination Library بیش از دو دهه است برای میلیون‌ها کودک در جهان خلق می‌کند.
این برنامه را «دالی پارتن» — خواننده، ترانه‌سرا و چهره مشهور آمریکایی — در سال ۱۹۹۶ راه‌اندازی کرد. ایده‌اش ساده اما عمیق بود:
هر کودک، صرف‌نظر از درآمد خانواده یا محل زندگی‌اش، باید به کتاب دسترسی داشته باشد.
از آن زمان تاکنون، Imagination Library هر ماه یک کتاب رایگان و متناسب با سن کودک برای او پست می‌کند؛ از بدو تولد تا پنج‌سالگی، یعنی درست در مهم‌ترین سال‌های رشد مغز و شکل‌گیری عشق به خواندن.
نکته دوست‌داشتنی ماجرا اینجاست که کتاب‌ها مستقیماً به نام خود کودک ارسال می‌شوند؛ چیزی که برای بسیاری از بچه‌ها، اولین تجربه «مالکیت یک کتاب شخصی» است.
اما این فقط درباره کتاب هدیه دادن نیست.
پشت این برنامه، یک فلسفه قدرتمند درباره برابری آموزشی و سواد اولیه کودک قرار دارد. پژوهش‌ها بارها نشان داده‌اند کودکانی که از سنین پایین در خانه کتاب می‌بینند و با والدینشان کتاب می‌خوانند، در مهارت‌های زبانی، یادگیری و حتی اعتمادبه‌نفس عملکرد بهتری دارند.
استرالیا در سال ۲۰۱۴ به این حرکت جهانی پیوست و به چهارمین کشور دنیا تبدیل شد که Imagination Library را اجرا می‌کند. این برنامه در استرالیا با همکاری United Way Australia و Penguin Random House Australia فعالیت می‌کند و کتاب‌ها را به خانواده‌ها در مناطق تحت پوشش ارسال می‌کند.
کتاب‌ها هم کاملاً حساب‌شده انتخاب می‌شوند. گروهی از متخصصان آموزش کودک و ادبیات کودک، کتاب‌هایی را انتخاب می‌کنند که هم از نظر کیفیت ادبی ارزشمند باشند و هم متناسب با سن و مرحله رشد کودک. با بزرگ‌تر شدن کودک، سطح و نوع کتاب‌ها هم تغییر می‌کند؛ از کتاب‌های تصویری ساده برای نوزادان تا داستان‌های پیچیده‌تر برای کودکان پیش‌دبستانی.
تأثیر این برنامه شگفت‌انگیز بوده است.
Imagination Library در استرالیا به‌تازگی مرز ارسال دو میلیون کتاب را پشت سر گذاشته؛ اما عددها فقط بخشی از داستان‌اند.
یکی از بزرگ‌ترین پژوهش‌های جهان درباره کتابخوانی مشترک، با بررسی داده‌های بیش از ۸۶ هزار خانواده، نشان داد کودکانی که عضو این برنامه هستند، علاقه بیشتری به کتاب پیدا می‌کنند، مهارت‌های سواد اولیه قوی‌تری دارند و فضای کتابخوانی فعال‌تری را در خانه تجربه می‌کنند.
شاید مهم‌ترین دلیل اهمیت این برنامه، همین واقعیت تلخ باشد که بسیاری از کودکان، نه به خاطر کمبود استعداد، بلکه فقط به خاطر نداشتن دسترسی به کتاب و محیط غنی زبانی، با آمادگی کمتر وارد مدرسه می‌شوند.
Imagination Library تلاش می‌کند این فاصله را کمی کمتر کند؛ با ساده‌ترین ابزار ممکن:
یک کتاب خوب، در زمان مناسب.
در دنیایی که کودکان بیشتر وقتشان را میان صفحه‌نمایش‌ها می‌گذرانند، این برنامه یادآوری می‌کند که هنوز هم رسیدن یک کتاب کاغذی به در خانه، می‌تواند اتفاقی جادویی باشد؛ اتفاقی که شاید مسیر یک کودک را برای همیشه تغییر دهد.

استوری‌باکس، فراتر از یک کتابخانه دیجیتال کودکان

در ایران دو مجموعه خوب و رایگان از کتاب‌های دیجیتال کودکان می‌شناسم که یکیش کتابخانه دیجیتال کودکان و نوجوانان در کتابخانه ملی ایران است. متن کامل کتاب‌ها در دسته‌بندی‌های موضوعی متنوع قرار گرفته‌اند و کتاب‌های گویا هم در این مجموعه هست. دومی یک مجموعه فاخر که شاید کمتر شناخته شده باشد چون کانال تلگرامش فقط دو هزار و اندی عضو دارد با عنوان با کودکان در بیمارستان( شورای کتاب کودک). این کانال ادامه راه داوطلبانی بود که میرفتند بیمارستان‌های کودکان برای کودکان کتاب می‌خواندند و در دوران کرونا مجبور شدند نسخه دیجیتالی کتاب‌ها را تهیه کنند. متن کامل صدها کتاب‌ باکیفیت بصورت صوتی و تصویری در این کانال هست و باید به دست‌اندرکارانش که بدون چشمداشت مادی برای فرزندان این مرز و بوم وقت میگذارند دست مریزاد گفت.

در استرالیا شاید استوری‌باکس یکی از بهترین‌های کتابخانه دیجیتال کودکان باشد که دسترس‌پذیری کتاب‌های کودکان را بسیار هموار نموده است. این اپ البته رایگان نیست اما اگر عضو یک کتابخانه عمومی در استرالیا باشید به رایگان می‌توانید از آن استفاده کنید چون بیشتر کتابخانه‌های عمومی اشتراکش را دارند. استوری‌باکس حضور بسیار فعالی در کنفرانس اخیر انجمن کتابداری استرالیا در سیدنی داشت با غرفه‌ای بسیار دیدنی و جذاب.

استوری‌باکس فقط یک کتابخانه نیست. در دنیایی که کودکان بیش از هر زمان دیگری در فضای دیجیتال غرق شده‌اند، پیدا کردن محتوایی که هم آموزنده باشد، هم امن و قابل اعتماد، و هم برای آن‌ها جذاب و سرگرم‌کننده، به یکی از دغدغه‌های اصلی والدین و معلمان تبدیل شده است.
StoryBox Library با شناخت دقیق این نیاز، پلتفرمی طراحی کرده که قصه‌گویی را از یک سرگرمی ساده فراتر می‌برد و آن را به تجربه‌ای عمیق، تعاملی و ماندگار برای کودکان تبدیل می‌کند.

برخلاف بسیاری از پلتفرم‌های سرگرمی کودکان، StoryBox Library از ابتدا توسط آموزگاران و کتابداران طراحی شده و محصولی سودمحور نیست. این را از امکانات متنوعش می‌شود فهمید:
Read-Along با زیرنویس نه تنها به انگلیسی بلکه به چند زبان زنده دنیا: کودکان می‌توانند همزمان با شنیدن قصه، متن را دنبال کنند — مهارتی کلیدی در یادگیری خواندن.
داستان‌هایی به زبان اشاره (Auslan): کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا دسترسی کامل به تمام محتوا دارند.
مجموعه بومی (First Nations): داستان‌هایی از روایت‌گران بومی استرالیا که هویت و فرهنگ را به نسل بعدی منتقل می‌کنند.
روایت‌گران متنوع: از میسی هیگینز تا ایرون بلابی — چهره‌هایی که کودکان می‌شناسند و دوست دارند.
بدون تبلیغ، کاملاً ایمن: محیطی که والدین می‌توانند بدون نگرانی، فرزندشان را تنها در آن رها کنند.

به عبارت ساده‌تر: StoryBox نه یک اپ سرگرمی است، نه یک مجموعه کتاب صوتی معمولی. ساختارش طوری طراحی شده که کودک همزمان با لذت بردن از قصه، مهارت‌های پایه‌ای برای زندگی در دنیای دیجیتال را هم یاد می‌گیرد.

Story Tools؛ فراتر از قصه شنیدن

در کنار کتابخانه داستان، StoryBox Hub یک ابزار خلاقانه نوشتن هم ارائه می‌دهد: Story Tools. این بخش شامل ویدیوهای آموزشی از بهترین نویسندگان و تصویرگران کتاب‌های کودک استرالیاست که پشت‌صحنه فرایند خلق داستان را به کودکان نشان می‌دهند. از ایده‌پردازی تا تصویرگری — همه چیز در قالبی جذاب و قابل درک. هدف این است که کودک نه فقط شنونده قصه، بلکه سازنده قصه شود.